Makkers in toga

NRC 14 mei 2011


Makkers in toga NRC 14 mei 2011
Rechters die manipuleren en schnabbelen. Staat het gezag van de rechtspraak op instorten? ‘Er kan sprake zijn van een ernstige cultuurfout.’

Door FOLKERT JENSMA
Het is al enige tijd onrustig rondom de rechterlijke macht. Van rechter Verpalen die ‘Jantje zag eens pruimen hangen’ opzei op een zitting en gewraakt werd. Tot raadsheer Schalken die zich in het proces Wilders live op tv door een kruisverhoor heen stuntelde. En ernstiger zaken.

Vorige week zag het bestuur van de rechtbank Den Haag zich gedwongen met een verklaring de onrust te dempen. Het gerechtsbestuur „betreurt dat de integriteit van de rechtbank en de rechtspraak in het algemeen” ‘dikwijls’ in twijfel wordt getrokken. Intern hebben de rechters het advies gekregen ter zitting op hun tellen te passen. En eventuele vermoedens van integriteitsschendingen vooral te melden.

De Haagse rechtbank wordt geplaagd door een slepend proces over een mislukte onroerend goed deal bij Schiphol uit het midden van de jaren ‘90. Dat zorgde voor ongeëvenaarde krantenkoppen. Over manipulatie, vriendjespolitiek en schnabbelen. Nota bene door rechters. ‘Was rechter Kalbfleisch corrupt?’ (Trouw, voorpagina.) ‘Loog Kalbfleisch of zijn liefje?’
(NRC Handelsblad, economie).

Zelfs in de vakpers is nu opschudding. Bestuursrechtjurist Alex Brenninkmeijer, ook nationaal ombudsman, schreef in het Nederlands Juristen Blad dat er sprake kan zijn van „een ernstige cultuurfout” bij de Haagse rechtbank. Daardoor is de onpartijdigheid van de rechterlijke macht aangetast. „De autoriteit van de rechter dreigt in de Chipsholzaak in een vrije val terecht te komen.” Hij schreef dat iedereen bij de rechtspraak „die iets weet, ook al is het pijnlijk of belastend, nu zou moeten spreken”.

Tel daarbij het proces Wilders op, waarin advocaat Moszkowicz bewees dat raadsheer Schalken bij een besloten diner debatteerde met een getuige deskundige van de verdediging.
Dat komt dicht in de buurt van getuige beïnvloeding – procederen buiten de rechtszaal. Ook de benoeming van de „linkse” strafrechthoogleraar Ybo Buruma in de Hoge Raad bracht de PVV in oproer.

Het zijn zware dagen voor de rechters, die gewend zijn aan anonimiteit, respect en vanzelfsprekend gezag. Bij de burger, en zeker bij de politiek. Rechters vinden zichzelf qualitate qua neutraal en onberispelijk: integriteit is geen eigenschap, maar hun beroep. Alleen al de vraag of de rechtspraak een integriteitsprobleem heeft, is een slag in het gezicht .

De kwestie Westenberg is het inslagpunt. Afgelopen december lieten de rechtbank Den Haag en de Raad voor de Rechtspraak weten dat Westenberg disciplinair zou zijn bestraft als hij nog in dienst was geweest. Deze rechter bleek betaald juridisch advies te hebben gegeven via de BV van zijn vrouw aan kartelwaakhond NMA. In opdracht van een andere oud-Haagse rechter, Pieter Kalbfleisch, sinds 2003 daarvan voorzitter.

Die had hem de klus toebedeeld, per amice briefje, ‘met groet van huis tot huis’ ondertekend. Twee makkers in toga die elkaar de bal toespelen, zo leek het. Rechtbank en Raad schreven dat Westenberg ‘volstrekt in strijd handelde’ met de taakopvatting van een rechter. Juridisch advieswerk in eigen tijd is verboden, ongewenst en dus ‘schadelijk voor het aanzien van de rechtspraak’.

Kalbfleisch legde zijn functie vorige maand neer toen een ex-vriendin, tevens griffier, hem beschuldigde in de Chipsholzaak een bevriende partij te hebben bevoordeeld. Door Westenberg deze zaak te hebben toegespeeld. De rechtbank Utrecht moet hierover nog oordelen. Velen houden hun adem in. Hoe kan de rechtspraak op deze zeephelling terecht zijn gekomen? Of is het gezichtsbedrog?

Bijzonder hoogleraar Rechtspraak Hans den Tonkelaar van de Radboud Universiteit kan zich de onrust voor stellen. „Als ik zoiets lees over twee medisch specialisten dan denk je dat hele ziekenhuis stinkt”. Vanuit zijn jarenlange ervaring als rechter zegt hij nooit integriteitsproblemen te zijn tegen gekomen. „Maar het blijkt te kunnen. Strikt logisch geredeneerd zou het ook gek zijn als het niet voorkwam. In iedere organisatie waar mensen werken, moet het voorkomen”.

Maar neemt hij ook die ‘ernstige cultuurfout’ waar bij de rechtbank Den Haag ? „Het zegt niks over die rechtbank. (En ook niet over zo’n ziekenhuis.) Als één of beiden in de fout zijn gegaan, dan is het een cultuurfout bij de desbetreffende rechter. Het is niet uitgesloten dat niemand er binnen die rechtbank iets van wist”. Een rechter die betaald juridisch advies geeft, gaat over de schreef. In de gedragscode voor rechters „staat dat zo absoluut dat het de vraag is of je je eigen kind nog advies mag geven”.

Ook voor oud-rechter Jeroen Recourt, Kamerlid voor de PvdA, is integriteit de kern van het rechtersambt. Hij herinnert zich koffiegesprekken op de rechtbank over het illegaal downloaden van muziek, het zwart betalen van de werkster of de Poolse bouwvakker. Een rechter mag dat niet en doet dat ook niet, zegt hij. Een van zijn oud-collega’s grapte dat haar huis in de straat daarom makkelijk te herkennen was. Het was als enige niet gerenoveerd. Onderling is men vrij scherp, zegt hij. „We nemen elkaar de maat”. De kwestie Westenberg/Kalbfleisch ziet hij als incident. „We hebben hier niet een cultuur bij de kop”. Ook oud-advocaat Ard van der Steur, Kamerlid voor de VVD, ziet in rechters de vermoedelijk laatste
ethisch bewuste burgers („naast mijzelf”) die nog voor het rode voetgangerslicht wachten.

Tegelijk stelt Recourt vast dat het beeld van de rechtspraak in de buitenwereld nu vrij slecht is. „Hoge heren die elkaar de hand boven het hoofd hangen. Ook al zijn het vooral dames tegenwoordig”. De rechtspraak moet die integriteit ‘beter zichtbaar’ maken. Van der Steur wil dat de rechtspraak transparanter wordt. „We zien nu een zwart gat waar af en toe een vinger uitsteekt van iemand die iets doet wat niet moet. Daardoor lijkt het of de hele zaak rot is, maar dat is natuurlijk niet zo”.

Volgens Den Tonkelaar kreeg integriteit al veel aandacht bij de selectie en opleiding. In zijn rechtbank, Arnhem, moeten sinds 2004 cursussen ‘morele dilemma’s’ gevolgd worden. Ook wie al 30 jaar rechter is, doet mee. „Je leert dat je elkaar op risico’s moet aanspreken.” Zelfcontrole zit in het beroep gebakken, zegt hij. Een rechter die een zaak toebedeeld krijgt maar een belanghebbende privé kent, trekt zich terug. Hetzelfde geldt voor een rechter wiens familie belangen heeft, of een aanpalende werkkring. Het is de kern van het rechter zijn, zegt Den Tonkelaar.

Hoe voorkom je dan dat een seniorrechter er desondanks een betaalde adviespraktijk op na houdt? Spreken rechters elkaar bij de koffie daadwerkelijk aan op zwarte werksters of discutabele nevenfuncties? Moeten rechters niet regelmatig gescreend worden, zoals de praktijk is bij de AIVD? Krijgen gerechtsbesturen wel signalen als rechters risico’s nemen? En hoe verhoudt zich dat tot de heilige graal van het ambt: inhoudelijke onafhankelijkheid, juist ook van de eigen leiding?

VVD’er Van der Steur vindt dat gerechtsbesturen meer mogelijkheden moeten krijgen om het rechterswerk te bewaken. Tussen gedwongen ontslag door de Hoge Raad en een ‘goed gesprek’ intern met een matige rechter „bestaat nu niks”, zegt hij. Als 30 procent van de rechters niet aan de bijscholingsverplichting voldoet, zoals nu, dan mag dat niet.Hij vindt dat een president dan moet zeggen „nu ga je op cursus en anders gebeurt er iets. ” Een dienstopdracht, bijvoorbeeld, die nu niet mogelijk is. Gerechten zouden ook hun klachtafhandeling moeten verbeteren. Dat levert nuttige informatie op. „Ik wil in een jaarverslag kunnen teruglezen wat er mee is gedaan”, zegt hij. Hij denkt aan een ‘knop op rechtspraak.nl’ waar ook anoniem kan worden geklaagd. „Je zult zien dat er over de ene rechter veel wordt geklaagd en over de ander nooit. Dan wil ik weten wat er daarna intern mee gebeurt.”

Nu registreren de 27 gerechten in totaal niet meer dan 1000 klachten per jaar tegen het rechtbankpersoneel, waarvan ruwweg één op de vijf gegrond wordt verklaard. Inhoudelijk varieert dat van onbeleefde behandeling bij de detectiepoortjes tot partijdigheid van de rechter, te vaak interrumperen en te lang zaken aanhouden.

Als advocaat vond Van der Steur dat de „overgrote meerderheid” van de rechters ‘hoog kwalitatief werk’ afleverde. Maar er zijn ook rechters die onaangenaam doen, slordig zijn of incidenteel hun plicht verzaken. Van der Steur stond één keer op het punt een klacht in te dienen. Toen zei een rechter hem ter zitting dat zijn zaak veel te ingewikkeld was. „Ik wijs alles af en u zoekt het maar uit in hoger beroep, werd gezegd. Dat kan niet, vind ik. Toen kon ik zelf, of via de deken dit aankaarten bij de president”. Hij liet het zitten. Zo blijven presidenten verstoken van feedback uit de rechtszaal. Rechters die het niet goed doen, moeten overgeplaatst kunnen worden of verplicht worden bijgeschoold. „Dat kan nu allemaal niet”.

Maar oud-rechter Recourt zegt dat er wel degelijk ‘stil’ personeelsbeleid bestaat. Interne overplaatsing, het niet laten doorgroeien naar andere gebieden. Ook bestaat er ‘intervisie’,

VVD-Kamerlid pleit voor een knop op rechtspraak.nl waar kan worden geklaagd

onderlinge beoordeling op zittingsgedrag. Maar dat, erkent hij, functioneert matig. „Als je wilt kun je je eraan onttrekken. Solistische rechters vinden het moeilijk om in hun keuken te laten kijken en zich kwetsbaar op te stellen”.

Recourt vindt dat de president over voldoende mogelijkheden beschikt. „Alleen, doet de president ook genoeg? Daar hebben we geen zicht op. We zien alleen de disfunctionerende rechters die voor ontslag naar de Hoge Raad gaan. Dat gebeurt alleen bij extreme gevallen.”

Sinds 2006 zijn er drie rechters tegen hun zin ontslagen, namen er vier onder dwang ontslag en gingen er twee onder druk met vervroegd pensioen na onregelmatigheden. Eén rechter is op dit moment geschorst. Er lopen nu vier onderzoeken van het openbaar ministerie. Twee tegen vervroegd gepensioneerde rechters, één tegen een ex-rechter die elders werkt en één tegen een geschorste rechter.

Volgens Recourt zit onder deze zaken „een niveau waar kleinere kwesties spelen. Dat blijft geheel buiten zicht. ” Hij vindt dat de burger ook „meer in algemene zin” mag zien welke sancties een rechtbank daadwerkelijk treft bij rechters. Dat is, erkent hij, een afscheid van de ‘cultuur uit het verleden’waarin rechters hun onafhankelijkheid „wel heel ruim voelden. Ik heb nog een rechter meegemaakt die weigerde zijn vakantiedagen te plannen, want dat raakte zijn rechterlijke onafhankelijkheid. De organisatie is gelukkig aanzienlijk efficiënter geworden”.

Hoogleraar Den Tonkelaar zegt dat rechters „niet erg soepel” omgaan met klachten. Personeel in ziekenhuizen is er meer aan gewend om klachten te zien als een instrument om het werk te verbeteren. Een rechter die gewraakt wordt of een klacht tegen zich krijgt, vindt dat vooral heel vervelend voor zichzelf. Meestal gaat het om bejegening, zegt hij. Iemand voelt zich afgebekt, niet serieus genomen of partijdig behandeld. „Als we dat nou zouden zien als een middel om ervoor te zorgen dat het beter gaat. Dan is het minder erg.”

De ‘feedbackcultuur’ onder rechters is wel beter dan vroeger, meent hij, na ruim 25 jaar rechterschap. Er worden ook trainingen over gegeven. Kritiek op klachtrapportage of afhandeling deelt hij niet. „Dat gaat heel behoorlijk. Het gebeurt op tijd, er wordt inzicht gegeven in aantallen, grondslagen en hoe het wordt afgehandeld”.

Vindt hij dat gerechtsbesturen rechters tussentijds moeten screenen op onoirbare activiteiten? „Ik ben wel verontrust door wat ik in de krant lees. Ik verwacht dat de gerechtsbesturen nu nagaan hoe nóg meer zekerheid over integriteit te krijgen is. Daar zijn wel rigoureuze methodes voor te bedenken, maar het zelfreinigende systeem van de professional lijkt me toch het best”. Dat vindt ook rechtssocioloog Leny de Groot-van Leeuwen, hoogleraar Rechtspleging aan de Radboud universiteit. Als je veel aan intern opbouwen van normen doet, dan is handhaven altijd een sluitstuk. Cursussen ethiek geven en elkaar bevragen helpen veel meer dan regelgeving”.

Maar is dat voldoende om te voorkomen dat een senior rechter na 30 jaar betrapt wordt op een betaald adviseurschap? Rechtssocioloog van Leeuwen wijst erop dat definities en normen veranderen. De ideeën over transparantie en het publiceren van nevenfuncties binnen de rechterlijke macht dateren van 1994. Verplicht werd het pas vanaf 1996. Oudere rechters werden aangenomen toen bijbanen nog niet zo vreemd waren, zegt zij. „Zij internaliseerden de normen die ze destijds (jaren 70, red) meekregen”.

Organisaties moeten zelf die normen levend maken en houden. „Als u aan mij vraagt welke gedragsregels de laatste jaren aan de universiteit zijn aangenomen, dan heb ik ze ook niet paraat”. Maar als er aan de universiteit een affaire uitbreekt „bij voorbeeld over plagiaat”, dan leven die normen onmiddellijk op.

Zij vindt dat gerechtsbesturen voldoende mogelijkheden hebben om ‘hun’ rechters te managen. Er zijn tal van mogelijkheden om rechterlijke loopbanen te beïnvloeden. En als er een rechter wordt aangesproken op zijn gedrag „dan trekt men zich dat heel erg aan”. Een gevoel van diepe schaamte, zegt ze, dat helpt véél meer dan een berisping.

Lekken naar de buren en ander onoirbaar gedrag

Een aantal rechters is in problemen gekomen. Ze zijn geschorst, vervroegd met pensioen gestuurd of hun handelen wordt onderzocht door het openbaar ministerie. Wat deden ze fout? Een overzicht van de laatste jaren.

· Rechter met vervroegd pensioen gestuurd nadat hij een proces verloor tegen een advocaat die hij ten onrechte van reputatieschade beschuldigde in de Chipshol-zaak. Het openbaar ministerie doet onderzoek naar meineed. (2010)

· Rechter na schorsing met vervroegd pensioen nadat hij vermoedelijk de handtekening van de griffier en twee collega’s onder een beschikking namaakte om een eerdere procedurefout in een strafproces te verbloemen. Het openbaar ministerie doet onderzoek. (2011)

· Rechter geschorst wegens schending van ambtsgeheim. Het lekken van vertrouwelijke politie-informatie aan de buren, verkregen van een officier van justitie, die ook geschorst werd. Het openbaar ministerie doet onderzoek. (2011)

· Hoge Raad wijst ontslagverzoek van rechtbank af tegen een rechter die in een strafzaak tegenstrijdige verklaringen aflegde en onjuiste officiële stukken zou hebben ingediend.
De Hoge Raad is niet overtuigd. ( 2010 )

· Rechter ontslagen door de Hoge Raad wegens ondermaats presteren en ongeschiktheid. Te laag werktempo, frequente afwezigheid, gebrek aan besluitvaardigheid, niet nakomen van werkafspraken, ernstig drankprobleem en verwaarlozing.(2009)

· Volgens het laatste jaarverslag van de Hoge Raad over 2007-2008 namen vier rechters onder druk ontslag, twee wegens alcoholproblemen en twee wegens arbeidsongeschiktheid. Eén rechter werd ontslagen – en één niet functionerende rechter overleed voordat hij kon worden ontslagen.

· Raadsheer neemt ontslag na veroordeling wegens geweldpleging tegen zijn vriendin. (2006)


Connecties

  • Pieter Kalbfleisch

    Pieter Kalbfleisch

    Kalbfleisch is een als gevolg van de Chipsholaffaire in opspraak geraakte voormalige rechter. Om die reden is hij per

    Lees verder »

  • Rechter Hans Westenberg

    Rechter Hans Westenberg

    Behandelde de Chipshol zaak in opdracht van Pieter Kalbfeisch. Hij wordt verdacht van meineed

    Lees verder »

  • Wijlen Harry van Andel

    Harry van Andel

    Voormalig zakenpartner van Chipshol, verkocht na ruzie en uitspraak Westenberg grond aan Schiphol

    Lees verder »

  • Jan Jonathan van Andel

    Jan Jonathan van Andel

    Broer en zaken partner van broer Harry. Studie vriend en dispuutsgenoot van Pieter Kalbfleisch

    Lees verder »